Συνολικές προβολές σελίδας

Translate

17 Νοεμβρίου, 2026

Ο Στέλιος Ορφανός μιλάει στην “Π” και στο patris.gr, για τα δύσκολα χρόνια της Χούντας




«Μου έσπασαν τα πλευρά, έτρωγα ένα μήλο μία εβδομάδα… είπα στη μάνα μου να μην ξανάρθει»
Ο Στέλιος Ορφανός μιλάει στην “Π” και στο patris.gr, για τα δύσκολα χρόνια της Χούντας, τα βασανιστήρια και τα γεγονότα του Πολυτεχνείου



Tης Λίλιαν Δαφερμάκη
Τρίτη, 17 Νοεμβρίου 2026, 07:11

Πενήντα τρία χρόνια μετά, τα γεγονότα του Πολυτεχνείου παραμένουν πολιτικός «φάρος» ιστορικής μνήμης και συλλογικής διεκδίκησης αιτημάτων που βρίσκονται σε εκκρεμότητα και αναδιατυπώνονται σε ένα δύσκολο πολιτικό περιβάλλον. Η θωράκιση της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της ειρήνης, της αξιοπρεπούς διαβίωσης, της εθνικής ανεξαρτησίας και της αλληλεγγύης είναι κατακτήσεις του συλλογικού αγώνα της κοινωνίας που ξεσηκώθηκε κατά της χούντας των συνταγματαρχών.

«Δεν το βάζουμε κάτω, θα νικήσουμε…» είναι σύμφωνα με τον πολιτικό μηχανικό, Στέλιο Ορφανό, το σημερινό μήνυμα του Πολυτεχνείου, που βγαίνει από τα χείλη εντός ανθρώπου, σύμβολο της αντιδικτατορικής γενιάς, που άντεξε ανείπωτα μαρτύρια στα νύχια των βασανιστών της επταετίας και στάθηκε όρθιος, χωρίς να υπογράψει δήλωση πολιτικής μετάνοιας για τους αγώνες του, στους οποίους παραμένει πιστός, με ορίζοντα η κοινωνία να βγει στο «ξέφωτο» μιας ζωής χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.

Ο Στέλιος Ορφανός μιλά σήμερα στην «Π» για τις σκληρές μνήμες της επταετίας που η χώρα έζησε στο «γύψο» και σφραγίστηκε από τα αδίστακτα μεσαιωνικά βασανιστήρια ανθρώπων, που άλλη έζησαν και άλλοι έφυγαν από τη ζωή ανυπότακτοι και ασυμβίβαστοι και το παράδειγμά τους αποτελεί το πιο σημαντικό μάθημα ζωής για όλους μας. 
Ο Στέλιος Ορφανός περιγράφει στην «Π» το πώς οργανώθηκε ο αντιδικτατορικός αγώνας, πώς εξελίχθηκαν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, σε ποιο σπίτι δικαστικού λειτουργού φιλοξενήθηκε, πώς άντεξε τα βασανιστήρια.




Ποιες είναι οι πρώτες μνήμες σας από τη χούντα

«Το 1967, η Στρατιωτική Δικτατορία που επιβλήθηκε, έβαλε σε “γύψο» τις συνδικαλιστικές και πολιτικές ελευθερίες του λαού. Τότε, εγώ ήμουν μαθητής στο Καπετανάκειο. Άκουσα για συλλήψεις και εξορίες αριστερών, πληροφορήθηκα για διαδηλώσεις σε δρόμους του Ηρακλείου, αλλά δεν συμμετείχα.

Προέρχομαι από συντηρητική οικογένεια και δεν είχα ιδιαίτερη πολιτική τοποθέτηση ούτε δράση. Αργότερα, έμαθα ότι το ΚΚΕ ήταν το μόνο κόμμα που κάλεσε τοn λαό σε μαζική αντίσταση, ενώ άλλες αντιδικτατορικές δυνάμεις περιορίστηκαν είτε σε συνομιλίες ή πιέσεις κορυφών προς τη Δικτατορία είτε σε ατομικές ενέργειες αντίδρασης.

Το 1968, ιδρύθηκε η ΚΝΕ, η Κομμουνιστική Νεολαία Ελλάδας, με στόχο να δουλέψει για να δυναμώσει το κίνημα της νεολαίας ενάντια στη χούντα. Το 1971, πέρασα στο Πολυτεχνείο της Αθήνας, όπως και αρκετοί Ηρακλειώτες. Στην Αθήνα, ήρθα σε επαφή με το φοιτητικό κίνημα».


Τι άλλαξε στη ζωή σας τότε;

«Από τον 1ο χρόνο συμμετείχα στις αντιδράσεις φοιτητών για την κατάργηση των φοιτητικών Συλλόγων, για την άρνηση να αποδεχτούμε τα διορισμένα φοιτητικά συμβούλια από φασίστες φοιτητές. Συμμετείχα επίσης στη Φοιτητική Ένωση Κρητών Αθήνας ( ΦΕΚ) που τότε είχε μεγάλη μαζικότητα.

Με συναυλίες και άλλες εκδηλώσεις που οργάνωνε, η ΦΕΚ συσπείρωνε τους αντιδικτατορικούς φοιτητές. Το 1972 και 1973 ήταν περισσότερες οι αντιδικτατορικές κινητοποιήσεις, με αφορμή την πρωτοβουλία της χούντας να καταργήσει το θεσμό της βασιλείας και να εμφανιστεί ότι προχωρά τη «φιλελευθεροποίηση», παγίδα στην οποία «τσίμπησαν» διάφορες πολιτικές δυνάμεις.

Αυτή η προσπάθεια “μεταμφίεσης” της χούντας ακυρώθηκε από τις λαϊκές κινητοποιήσεις που ακολούθησαν. Ιδιαίτερα τη μεγάλη κινητοποίηση στη Νομική το Φλεβάρη του 1973 και με αποκορύφωνα την κατάληψη του Πολυτεχνείου το Νοέμβρη του 1973. 
Ο ξεσηκωμός του Νοέμβρη, εκτός από τους φοιτητές αγκάλιασε και πλατιά στρώματα του λαού που ένιωσαν την ανάγκη να αντιδράσουν στο καθεστώς.

Σε αυτό το κλίμα οργανώθηκα και εγώ το 1972 στην αντιδικτατορική ΕΦΕΕ, φοιτητική παράταξη της ΚΝΕ και μια εβδομάδα πριν από την κατάληψη του Πολυτεχνείου οργανώθηκα στην ΚΝΕ»
.

Πώς θυμάσαι αυτές τις μέρες;

«Οι κινητοποιήσεις του Νοέμβρη ξεκίνησαν με αφορμή την ακύρωση των φοιτητικών εκλογών από τη χούντα. Ακολουθήσαν μαζικές γενικές συνελεύσεις σε πολλές σχολές της Αθήνας που πήραν απόφαση κατάληψης του Πολυτεχνείου. Έτσι, αυθόρμητα, αλλά και με την παρουσία οργανωμένων δυνάμεων, ξεκίνησε η 3ήμερη κατάληψη που συγκέντρωσε πολλές χιλιάδες φοιτητών και λαού γύρω από το Πολυτεχνείο. 
Από την πρώτη στιγμή οργανώθηκε πολύ καλά η λειτουργία του ραδιοφωνικού σταθμού, αυτοσχέδιο νοσοκομείο, αλλά και η περιφρούρηση των κτηρίων του Πολυτεχνείου από ενδεχόμενες προβοκάτσιες. Στο κάλεσμα του ραδιοφωνικού σταθμού ανταποκρίθηκαν χιλιάδες λαού και ιδιαίτερα μαθητές αλλά και οικοδόμοι, που πολλαπλασιάστηκαν τις επόμενες μέρες.

Κυριαρχούσαν αγωνιστικά συνθήματα, τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη του Γιάννη Μαρκόπουλου και ιδιαίτερα δόθηκε βάρος στην επεξεργασία των συνθημάτων. Όχι μόνο το γνωστό “Ψωμί-Παιδεία-Ελευθερία”, αλλά και πολιτικά συνθήματα, όπως το “Κάτω η χούντα”, αλλά και ενάντια σε όσους τη στήριξαν, όπως τα “Έξω οι Αμερικάνοι, έξω το ΝΑΤΟ, έξω οι Βάσεις”. 
Αυτά τα συνθήματα αποτέλεσαν την ανεξίτηλη ταυτότητα του ξεσηκωμού και αγκαλιάστηκαν από χιλιάδες κόσμο μέχρι σήμερα.

Η Δικτατορία, έντονα θορυβημένη την τρίτη μέρα της κινητοποίησης, κατέβασε τον στρατό με τα τανκς μπροστά από το Πολυτεχνείο. Με πυροβολισμούς στο “ψαχνό” διέλυσε το συγκεντρωμένο κόσμο στους γύρω δρόμους, και έστησε το τανκ έξω από την κεντρική πύλη.

Όσοι είμαστε μέσα στο Πολυτεχνείο, μείναμε, φωνάζοντας συνθήματα μέχρι το τέλος. 
Όταν το τανκ έριξε την πόρτα και μπήκε στο Πολυτεχνείο η Αστυνομία, αναγκαστικά όλοι βγήκαμε έξω από τον χώρο και καταφύγαμε σε γειτονικές πολυκατοικίες που μας άνοιξαν πρόθυμα την πόρτα και μας φιλοξένησαν για να κοιμηθούμε».

Εσείς πού βρήκατε στέγη;

«Μπήκα μέσα σε ένα τυχαίο διαμέρισμα… Θυμάμαι 20 άτομα στρωματσάδα κοιμηθήκαμε κάτω, εξαντλημένοι από την αϋπνία των προηγούμενων ημερών. Όλα τα διαμερίσματα της περιοχής άνοιξαν και φιλοξένησαν τους φοιτητές, γιατί η κατάσταση ήταν ακραία και η Αστυνομία χτυπούσε στο “ψαχνό”.

Την άλλη μέρα, μάνικες της Πυροσβεστικής ξέπλεναν τα αίματα από τους δρόμους. Τότε επιβλήθηκε μια σκληρότερη ομάδα στρατιωτικών με τον Ιωαννίδη. Έτσι, ακυρώθηκε στην πράξη το πείραμα της «φιλελευθεροποίησης»… Στη φάση αυτή, οι περισσότεροι που συμμετείχαμε στον αντιδικτατορικό αγώνα, αναζητήσαμε να μείνουμε σε πιο ασφαλή σπίτια για να αποφύγουμε τις διώξεις και τη σύλληψη.

Την πρώτη εβδομάδα μετά το Πολυτεχνείο με έκρυψε στο σπίτι του ο γνωστός εισαγγελέας Δημήτρης Τσεβάς, που συμμετείχε και στον ξεσηκωμό. Αργότερα ήταν εισαγγελέας στη δίκη για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. 
Μετά κατέβηκα για ένα διάστημα στο Ηράκλειο, όπου, παρά το φόβο που υπήρχε, όλοι υποστήριζαν τον ξεσηκωμό και αποδοκίμαζαν τη χούντα.

Σε όλη αυτή την περίοδο, δε, σταμάτησε η προσπάθεια να μιλάμε με κόσμο για την αντίσταση και να οργανώνουμε περισσότερα μέλη στην οργάνωση. Θυμάμαι ότι τότε είχα κάνει τρεις στρατολογίες Ηρακλειωτών στην ΚΝΕ».

Ο κόσμος τι έλεγε για τη χούντα;

«Εκείνη την περίοδο οργίαζαν τα καυστικά ανέκδοτα κατά της χούντας στις παρέες, στις ταβέρνες, στα σπίτια και δυνάμωνε η αντίσταση με τα αντιφασιστικά τραγούδια. Οι φασιστικές δυνάμεις που στήριξαν τότε τη Στρατιωτική Δικτατορία, αλλά δρουν ακόμα και σήμερα, είναι σημαντικό να κατανοείται πως είναι γέννημα θρέμμα του καπιταλιστικού συστήματος.

Τα ίδια μεγάλα “αρπαχτικά” συμφέροντα που ενδιαφέρονται μόνο για τα κέρδη τους και όχι για τη ζωή του λαού, χρησιμοποιούν πάντα τους φασίστες πότε εξαπολύοντάς τους με ανοιχτή βία ενάντια στον λαό για να τον τρομοκρατήσουν και πότε μαζεύοντάς τους για να παραστήσουν τους δημοκράτες».

Η οικογένειά σας δεν σας ζητούσε να πάρετε αποστάσεις από τον αντιδικτατορικό αγώνα για να μην κινδυνεύσετε;

«Βεβαίως, ήταν αρκετές οι συμβουλές και οι παραινέσεις συγγενικών προσώπων να καθίσουμε φρόνιμα, αλλά εμείς… δεν σηκώναμε λόγια».


Στη φωτογραφία διακρίνεται ο Στέλιος Ορφανός στη διάρκεια επίσκεψής του στα Ανώγεια, στην πρώτη γνωριμία του με τον σπουδαίο ποιητή της Κρήτης Μιχάλη Σταυρακάκη, τον Μίχαλο Νιδιώτη. Δίπλα ακριβώς η Χαρά Μαμαλάκη, κόρη του Αντώνη Μαμαλάκη

ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΛΑΚΗ

Οι Κρητικοί φοιτητές και το επισκεπτήριο της μητέρας του

Θυμάστε άλλα άτομα από το Ηράκλειο που συμμετείχαν στον αντιδικτατορικό αγώνα;

«Οι συμπατριώτες Ηρακλειώτες και άλλοι Κρητικοί φοιτητές παρακολουθούσαν όλοι είτε από κοντά ή από πιο μακριά και συμμετείχαν στις εξελίξεις. Θυμάμαι μόνο μία εξαίρεση ενός φοιτητή που δήλωνε οπαδός της Δικτατορίας. Οι υπόλοιποι, μέλη της Φοιτητικής Ένωσης Κρητών Αθήνας (ΦΕΚ), συμμετείχαν με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο στον ξεσηκωμό.

Ιδιαίτερα για τους κρητικούς φοιτητές έπαιξε ρόλο το ότι στις κινητοποιήσεις ακούγονταν ριζίτικα τραγούδια, όπως και η έντονη παρουσία του Νίκου Ξυλούρη και του Γιάννη Μαρκόπουλου και άλλων Κρητικών καλλιτεχνών σε όλη την πολιτιστική ζωή της Αθήνας εκείνη την περίοδο.

Τον Φλεβάρη του 1974, η Δικτατορία ξεκίνησε ένα “κύμα” συλλήψεων κομμουνιστών, μελών του ΚΚΕ και της ΚΝΕ, αφού πολύ καλά γνώριζε ποιος ήταν στην πρώτη γραμμή των αγώνων. 
Τον Μάρτη του 1974, με συνέλαβαν και έμεινα στη φυλακή μέχρι τον Ιούλη του 1974, οπότε έγινε η Μεταπολίτευση, μετά την προδοσία της Κύπρου από την ελληνική χούντα και την εισβολή της Τουρκίας με τις ευλογίες των ΗΠΑ».

Σε ποιες φυλακές σάς μετέφεραν;

«Στην Ασφάλεια Μεσογείων δεχτήκαμε τα πρώτα βασανιστήρια -όπως φάλαγγα-, που συμπληρώθηκαν στις στρατιωτικές φυλακές Μπογιατίου με χοντρό ξύλο για να σπάσει το ηθικό μας. Εκεί μου έσπασαν τέσσερα πλευρά με κλωτσιές. Όλο το κλίμα ήταν έτσι διαμορφωμένο για να μας τρομοκρατήσει, καθώς φρόντιζαν να ακούμε τις φωνές άλλων κρατουμένων, περιμένοντας τη δική μας σειρά για να μας χτυπήσουν.

Σε άλλες φάσεις της κράτησης, μας είχαν σε κελιά μαζί με ποινικούς κρατουμένους, σε άλλες φάσεις σε απομόνωση, και όταν τέλειωνε το ξύλο μας έβαζαν σε κελιά μαζί με άλλους συντρόφους. Παρόλα αυτά και προσωπικά και οι υπόλοιποι σύντροφοι κρατήσαμε την αγωνιστική μας διάθεση ψηλά.

Όσο ήσασταν κρατούμενος είχατε επαφή με συγγενικά σας πρόσωπα;

«Το διάστημα που ήμουν κρατούμενος στην Ασφάλεια Μεσογείων, κάθε εβδομάδα στο επισκεπτήριο ερχόταν η μητέρα μου, που, συγκλονισμένη από την εικόνα που έβλεπε στον γιο της, μου ζητούσε να υπογράψω δήλωση πολιτικής μετάνοιας για να βγω από τη φυλακή, πράγμα που δεν έκανα».

Δεν σας λύγιζε η εικόνα της μητέρας σας και οι παρακλήσεις της;

«Και εγώ φορτιζόμουν πάρα πολύ… Κάποια στιγμή όταν έγινε εξαιρετικά πιεστική την παρακάλεσα με αγάπη να μην ξαναέρθει να με δει στη φυλακή. Ευτυχώς, γι’ αυτήν, μετά από λίγες μέρες, έγινε η Μεταπολίτευση και βγήκα».

«Έτρωγα ένα μήλο για μια εβδομάδα…»



Μια χαρακτηριστική στιγμή από τις φυλακές θυμάστε;

«Στη φυλακή στο Μπογιάτι με είχαν στο ίδιο κελί που κρατήθηκε ο Παναγούλης, που αποπειράθηκε να δολοφονήσει τον δικτάτορα Παπαδόπουλο. Εκεί βρέθηκα με άλλους τρεις συντρόφους. Εκεί, με κλωτσιές, μου έσπασαν τέσσερα πλευρά και μας άφησαν μια εβδομάδα χωρίς φαγητό. Για την ακρίβεια, μας έδωσαν από ένα μήλο στο καθένα. Εγώ είχα την προνοητικότητα να μην το φάω ολόκληρο, αλλά να το κρατήσω με μικρές δαγκωματιές για μια ολόκληρη εβδομάδα».

Πώς κρατηθήκατε, πώς αντέξατε αλύγιστος με τόσο ξύλο, πόνο, πείνα, στέρηση της ελευθερίας;

«Αντέξαμε επειδή είχαμε πιστέψει στη νίκη του λαού και επειδή μας είχε προετοιμάσει η ΚΝΕ για τη στάση μας σε ενδεχόμενο σύλληψης και βασανιστηρίων».

Τελικά, ζήσατε την ενσάρκωση των προσδοκιών σας;

«Ο ξεσηκωμός του Πολυτεχνείου έπαιξε μεγάλο ρόλο στην κατάρρευση της Δικτατορίας και στην αντικατάστασή της από κοινοβουλευτική Κυβέρνηση. 
Η απαίτηση του λαού για τιμωρία της χούντας εκφράστηκε αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση με το σύνθημα “Δώστε τη χούντα στον λαό”. Ο τότε πρωθυπουργός Καραμανλής υποχρεώθηκε, κάτω από τη λαϊκή πίεση, να αποσύρει την Ελλάδα από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ παρά το ότι δεν το πίστευε, αφού έλεγε και πίστευε ότι “ανήκομεν εις τη δύσιν”.

Επίσης, αναγκάστηκε να προχωρήσει σε δικαστήρια για την επιβολή της Δικτατορίας και για τη σφαγή του Πολυτεχνείου. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια, από όλες τις Κυβερνήσεις μέχρι σήμερα -με άλλες μεθόδους από αυτές της Δικτατορίας- η ίδια πολιτική στην ουσία της: η εξυπηρέτηση των εφοπλιστών, των τραπεζών και των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων, αλλά και των διεθνών ιμπεριαλιστικών οργανισμών.

Για αυτό ακριβώς είναι επίκαιρα όχι μόνο τα συνθήματα «Ψωμί-Παιδεία-Ελευθερία», με την ακρίβεια, τις περικοπές σε μισθούς συντάξεις εκπαίδευση υγεία κ.λπ., αλλά και με την πολιτική όλων των Κυβερνήσεων για τη διατήρηση και διεύρυνση των αμερικάνικων Βάσεων, την ενίσχυση των σχέσεων με το ΝΑΤΟ και τους Αμερικάνους, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της σημερινής εντατικής προετοιμασίας μιας γενικευμένης πολεμικής σύγκρουσης.

Τα συνθήματα του Πολυτεχνείου δεν επιχειρούν μόνο οι σημερινοί φασίστες να τα αλλοιώσουν με τα επαναλαμβανόμενα ψέματα ότι δεν υπήρχαν νεκροί, βασανιστήρια κ.ά., αλλά και αστικές πολιτικές δυνάμεις που στηρίζουν το σύστημα και προσπαθούν να θάψουν το πολιτικό μήνυμα του ξεσηκωμού, να μετατρέψουν το γιορτασμό σε απολίτικο “πανηγύρι”, όπως και κάποιοι από τους τότε πρωταγωνιστές του ξεσηκωμού που θυμούνται μόνο το «Ψωμί-Παιδεία-Ελευθερία», αλλά… ξεχνούν το «έξω οι Αμερικάνοι», «έξω οι Βάσεις», «έξω το ΝΑΤΟ». 
Αν, με δυο λόγια, θέλουμε να περιγράψουμε σήμερα το νόημα του ξεσηκωμού του Πολυτεχνείου για τον λαό, αυτό είναι: “Δεν το βάζουμε κάτω! Θα νικήσουμε!”».