Μέσα από αυτή τη διαδικασία και την αλληλεπίδραση, η Τούμπα γεννά μεγάλες μορφές που βάζουν τη σφραγίδα τους σε όλα τα ιστορικά ορόσημα της πόλης, πυκνώνουν τις γραμμές των ταξικών σωματείων και του ΚΚΕ.
Πολλοί ήταν οι Τουμπιώτες και οι Τουμπιώτισσες που πρωτοστάτησαν στα γεγονότα του Μάη του 1936. Ο Κωστίκας Παπαβασιλείου ήταν τότε ο γραμματέας του Συνδικάτου Οικοδόμων που ξήλωσε την ξύλινη πόρτα για να βάλει με συντροφική στοργή επάνω της το σώμα του Τάσου Τούση. Πρόκειται για μια εμβληματική μορφή του Κόμματος, με σωρεία διώξεων και βασανισμών και ιδιαίτερη πείρα στην παράνομη δουλειά που όσοι είχαμε την τύχη να τον ζήσουμε, μικρά παιδιά στους Νέους Πρωτοπόρους που μαζευόμασταν στα Γραφεία της Αντίστασης και αργότερα νεαροί Κνίτες μας σημάδεψε με την συγκρότηση και την καλλιέργειά του και πάνω από όλα με το πάθος του για την υπόθεση μας.
Ο μπαρμπα Μήτσος Σαχίνης, μεγαλωμένος στα προσφυγικά παραπήγματα της Κάτω Τούμπας, ήταν 17 χρονών το 1936. Γι’αυτόν, εκείνες οι μέρες ήταν το πρώτο βάπτισμα στους ταξικούς αγώνες που σφράγισαν το δέσιμό του με το ΚΚΕ, το οποίο υπηρέτησε από κάθε θέση, ως κατηγορούμενος για τη δράση του στα έκτακτα στρατοδικεία αλλά και ως βουλευτής.
Πρωταγωνιστές στο Μάη του ’36 ήταν και το ζευγάρι, Τάσος και Κούλα Καραγκιόζη, ο ένας στο συνδικάτο οικοδόμων και η άλλη αντιπρόεδρος του σωματείου καπνεργάτων. Υπέστησαν ατελείωτες διώξεις και παρέμειναν αλύγιστοι. Ο Τάσος Καραγκιόζης διετέλεσε και διευθυντής της Λαϊκής Φωνής το 1946. Και οι δύο ήταν η ψυχή της πρώτης ΚΟΒ Ανω Τούμπας μετά τη μεταπολίτευση.
Άλλες μορφές ήταν η πρόσφυγας από την Τραπεζούντα, Δέσποινα Στεργίου, που έφτασε στην Ελλάδα το ’22 με ένα μωρό στην αγκαλιά, καθώς το άλλο παιδί της το έχασε από τις κακουχίες μέχρι να φτάσει. Έμεινε στις παράγκες της Κάτω Τούμπας και ήταν καπνεργάτρια. Στις μέρες του Μάη έμεινε τρεις μέρες κρατούμενη γιατί χτύπησε ένα χωροφύλακα με πέτρες. Αργότερα πέρασε από τα στρατοδικεία του Επταπυργίου και πέθανε ως μέλος του Κόμματος. Η Λαμπρινή Κοπρίδου, ήταν δίπλα στην Αναστασία Καρανικόλα την ώρα που την πυροβόλησαν οι χαφιέδες.
Εκείνες τις μέρες, όλη η προσφυγογειτονιά βουίζει σαν μελίσσι. Η Τούμπα στέκεται στο πλευρό των απεργών κι έχει τη συλλογική και ξεχωριστή συμβολή της στα γεγονότα. Στα γεγονότα του Μάη πάλεψε και διαπαιδαγωγήθηκε ο Σίμος Κερασίδης, από την Οινόη του Πόντου αθλητής του Ηρακλή και μέλος του ΚΚΕ και της ΟΚΝΕ. Είναι αυτός που στις 9 Μάη χτύπησε την καμπάνα του Αγίου Θεράποντα και έδωσε το σύνθημα να κατεβαίνουν στο κέντρο της πόλης.
Τη μέρα της κηδείας των θυμάτων 10.000 λαού ξεκινούν από την Τούμπα για το κέντρο της πόλης. Στο δρόμο μοιράζουν λουλούδια στους αστυνομικούς και τους φαντάρους, ενώ φτάνοντας στα γραφεία της ΕΕΕ ξηλώνουν τις ταμπέλες και σκίζουν τις σημαίες της φασιστικής οργάνωσης.
Τις μέρες αυτές οργανώνεται στη συνοικία συζήτηση με 300 γυναίκες προκειμένου να εκφραστούν τα ζητήματα των άθλιων συνθηκών της γυναικείας εργασίας αλλά και η πλήρης κρατική αδιαφορία για τη μητρότητα. Ανάμεσα στις ομιλήτριες, ξεχωρίζουμε την Κατίνα Βάρκα, μετέπειτα στέλεχος της ΕΠΟΝ του Πανεπιστημίου, φιλόλογο και μέλος του ΚΚΕ, που εκτελέστηκε το 1947 με φρικτά βασανιστήρια στα κρατητήρια ασφάλειας των Σερρών.
Λίγο διάστημα αργότερα, οι Τουμπιώτισσες συμμετέχουν σε γυναικεία συνδιάσκεψη σε επίπεδο πόλης προκειμένου να συζητηθούν τα γυναικεία προβλήματα στο φόντο των γεγονότων της 9ης του Μάη, που ανέδειξαν την αξία της γυναικείας συμμετοχής στους ταξικούς αγώνες. Σε ένδειξη τιμής το ρόλο του «προεδρείου» κρατούν οι νεκρές εργάτριες των προηγούμενων ημερών.
Αμέσως μετά τα γεγονότα του Μάη, ξεκινά ένα μεγάλο όργιο καταστολής και συλλήψεων που επεκτείνεται και στην προσφυγογειτονιά. Τότε συλλαμβάνεται και ο εβραίος Σιντό Καλή, Τουμπιώτης και στέλεχος της ΟΚΝΕ, ένα από τα λαμπρότερα παραδείγματα νέων αγωνιστών. Δεν πρόδωσε τους συντρόφους του και στάλθηκε στον Αη-Στράτη, όπου πέθανε από την πείνα το 1943.
Αυτές οι μορφές έδωσαν τη σκυτάλη στην επόμενη γενιά και τα νήματα της μαχητικής αντίστασης, του αγώνα για απελευθέρωση, της πάλης για ζωή μπλέχτηκαν ακόμα πιο σφιχτά με τη δράση του ΚΚΕ. Στην πρώτη γραμμή μπήκαν οι νέοι πρόσφυγες εργάτες, οι οποίοι, έχοντας νιώσει στο πετσί τους την καπιταλιστική εκμετάλλευση, αγκάλιασαν πιο πλατιά την ριζοσπαστική πολιτική του ΚΚΕ.
Αποδεικνύεται έτσι, για ακόμη μια φορά, πόσο κρίσιμη είναι η δουλειά προετοιμασίας σε περιόδους που τα γεγονότα δεν έχουν πάρει ακόμη απότομη τροπή, όταν δεν έχει φτάσει η ταξική πάλη στην κορύφωσή της.
Ο Σίμος Κερασίδης συλλαμβάνεται μετά τα γεγονότα του Μάη, στέλνεται εξορία στον Αη Στράτη, όπου έρχεται σε επαφή με άλλους εξόριστους. Δεν λυγίζει στις δύσκολες συνθήκες της εξορίας, αλλά μαζί με τους άλλους εξόριστους οργανώνουν τη ζωή τους, μαθαίνουν καλύτερα τους συνωμοτικούς κανόνες, μελετούν. Με πυρήνα αυτούς τους συντρόφους και μια σειρά παλιότερα στελέχη, το 1939 ανασυγκροτείται το Μακεδονικό Γραφείο του Κόμματος.
Με την καθοδήγηση του Μακεδονικού Γραφείου απελευθερώνονται σημαντικά στελέχη από το σανατόριο φυματικών στο Ασβεστοχώρι, τη νύχτα ακριβώς πριν μπουν τα γερμανικά στρατεύματα στη Θεσσαλονίκη. Έτσι μέσα στην Κατοχή το ΚΚΕ κατάφερε να διατηρήσει τη δράση του, να ανασυντάξει σχετικά γρήγορα τους παράνομους πυρήνες στη Θεσσαλονίκη και στη Μακεδονία, να υπάρχει μια πρώτη απαραίτητη υποδομή ανθρώπων, που θα αποτελέσουν την ψυχή του Κόμματος και της Αντίστασης.
Νέοι ήρωες και ηρωίδες γεννήθηκαν
Πολλοί τουμπιώτες και τουμπιώτισσες θα πυκνώσουν το διάστημα της αντίστασης τις γραμμές της «Ελευθερίας», του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και φυσικά της ΕΠΟΝ. Κι αυτή την περίοδο θα γεννηθούν νέοι ήρωες και ηρωίδες, όπως ο Μιχάλης Καράνταης και ο Χρήστος Βακαλόπουλος, στελέχη της ΟΚΝΕ που λόγω της συμμετοχής τους σε σαμποτάζ κατά των Γερμανών, θα εκτελεστούν τον Ιούνιο του 1942.
Αλλά και τουμπιώτισσες προσφυγικής καταγωγής θα ξεχωρίσουν στους αγώνες της περιόδου και θα αντιμετωπίσουν παλικαρίσια το εκτελεστικό απόσπασμα. Η Γαϊτανούλα Δούκα ήρθε από την Κωνσταντινούπολη, στέλεχος της «Εθνικής Αλληλεγγύης», σύνδεσμος με τους κρατούμενους του στρατοπέδου «Παύλου Μελά». Συνελήφθη τη μέρα που έπεφταν νεκροί οι 200 της Καισαριανής από τους ταγματασφαλίτες που την εκτέλεσαν στις 11 Μαΐου 1944 κοντά στη Λητή. Η κόρη της Καίτη Δούκα, τελειόφοιτη της Εμπορικής Σχολής ήταν έγκλειστη για την αντιστασιακή της δράση στο Παύλου Μελά από το 1941. Εκτελέστηκε στην Τούμπα, πίσω από το στρατόπεδο στις 8 Ιουλίου 1944. Φεύγοντας από το στρατόπεδο, ψύχραιμη και περήφανη, φώναζε στους συγκρατουμένους της: «Γειά σας, κουράγιο, συνεχίστε τον αγώνα για μια καλύτερη ζωή, ευτυχισμένη για όλους….». Λίγες μέρες πριν την απελευθέρωση θανατώθηκε με φριχτά βασανιστήρια για τη δράση της, η τουμπιώτισσα Δέσποινα Κωνσταντινίδου, φοιτήτρια Γεωπονίας.
Λίγο πριν την απελευθέρωση της πόλης, οι ταγματασφαλίτες προσπαθούν με κάθε τρόπο να τρομοκρατήσουν το λαό της Τούμπας. Στις 24 Σεπτεμβρίου 1944, συμμορίτες του ταγματασφαλίτη Δάγκουλα προχωρούν σε μπλόκο στην Κάτω Τούμπα σκοτώνοντας επτά κατοίκους. Ανάμεσά τους και τη δεκατετράχρονη τουμπιώτισσα Βασιλεία Κλαδίτου.
Μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ έδωσαν τη μάχη της αντίστασης και πολλοί παίκτες της ποδοσφαιρικής ομάδας του ΠΑΟΚ, που ιδρύθηκε το 1926. Ο Σωκράτης Φελούρης, τερματοφύλακας ήταν ενταγμένος στο 30ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ. Ο Κώστας Κρήτας, μέλος του ΣΠ Μακεδονίας Θράκης της ΕΠΟΝ το 1945. Ο συγκεκριμένος φαίνεται να υπογράφει το κάλεσμα της ΕΠΟΝ για διοργάνωση «Συνεδρίου Νεολαίας» της Θεσσαλονίκης για λογαριασμό του ΠΑΟΚ. Μάλιστα η διοίκηση του ΠΑΟΚ την ακριβώς επόμενη ημέρα δηλώνει ότι δεν πρόκειται να συμμετάσχει στο συνέδριο με την δικαιολογία ότι είναι καθαρά αθλητικόν σωματείον και «καθαιρεί» τον Κρήτα από αρχηγό της ομάδας, ενώ επιβάλει ποινές στους ποδοσφαιριστές Γιάννη Ψωμά και Βασίλη Εμμανουηλίδη.
Αλλά και η ΜΕΝΤ ήταν ενταγμένη σχεδόν στο σύνολό της στο ΕΑΜ. Η Μορφωτική Ένωση Νεολαίας Τούμπας είχε εμβληματική δράση σε όλους τους τομείς του πολιτισμού και του αθλητισμού, προσφέροντας πολύτιμη διέξοδο στα προσφυγόπουλα. Δεν είναι τυχαίο ότι ιδρυτικό μέλος της ΜΕΝΤ ήταν ο Νίκος Ζαχαριάδης, όντας στέλεχος της ΟΚΝΕ τη δεκαετία του ’20, που δείχνει ότι από τα πρώτα του βήματα το Κόμμα έδειξε φροντίδα για το μαζικό λαϊκό αθλητισμό.
Λίγες μέρες πριν την απελευθέρωση δίνονται στην Τούμπα σκληρές μάχες του ΕΛΑΣ με τους ταγματασφαλίτες και τα γερμανικά στρατεύματα. Ο ΕΛΑΣ μπαίνει στην Τούμπα στις 28 Οκτώβρη του ’44 και δύο μέρες μετά οι κάτοικοι της συνοικίας θα κατέβουν σύσσωμοι στη μεγάλη γιορτή για την Απελευθέρωση της πόλης. Στις 24 Αυγούστου 1945, στη συγκέντρωση του ΕΑΜ στο γήπεδο της Τούμπας, συμμετείχαν 150.000 άτομα.
Όμως οι γιορτινές μέρες δεν διαρκούν πολύ. Από το 1946 εξαπολύεται νέο όργιο διωγμών και βασανισμών των λαϊκών αγωνιστών. Οι δίκες στο Έκτακτο Στρατοδικείο Θεσσαλονίκης αποτελούν βασικό κομμάτι στην τεράστια «βιομηχανία» καταστολής και διώξεων, στην προσπάθεια σύνθλιψης και εξόντωσης του κινήματος, που οργάνωσε το αστικό κράτος από την ίδρυση του ΚΚΕ, ειδικά μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και κατά τη διάρκεια του ένοπλου αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, αλλά και στη συνέχεια.
Χιλιάδες κομμουνιστές, αντιστασιακοί, ακόμη και άνθρωποι που δεν είχαν σχέση με το Κόμμα και το κίνημα, σύρθηκαν στα έκτακτα στρατοδικεία με διάφορες κατηγορίες, άδικες και σκληρές. Εκατοντάδες εκτελέστηκαν πίσω από το Γεντί Κουλέ. Χιλιάδες σάπισαν στις φυλακές και στα κάτεργα, κάποιοι για πάνω από 10 και 20 χρόνια. Στο πλευρό του επίσημου κράτους, δρουν και παρακρατικές δολοφονικές ομάδες επανδρωμένες από πρώην δωσίλογους και ταγματασφαλίτες.
Οι προσφυγογειτονιές της Τούμπας αλλά και της Καλαμαριάς, είχαν μετατραπεί σε πεδία εφαρμογής της πιο άγριας καταστολής. Σύμφωνα με τις εφημερίδες της εποχής «Στους συνοικισμούς ξετυλίγονται πραγματικές τραγωδίες τα βράδια. Μαζεύουν τον κόσμο με τις κλούβες. Σηκώνουν και αρπάζουν από τα κρεβάτια τους αρρώστους και ετοιμοθάνατους ακόμα. Κάθε βράδυ στις σκοτεινές νύχτες ακούονται οι σπαρακτικές κραυγές γυναικών και παιδιών που βλέπουν ν’ αρπάζονται οι δικοί τους ή και τα ίδια ακόμα τα γυναικόπαιδα. Οι συνοικισμοί της Τούμπας, Νεάπολης, Χίρς άδειασαν από παλικάρια».
Μετά τη δολοφονία του Γιάννη Ζεύγου, το Μάρτη του ’47, ακολουθεί τον Απρίλη το πρωτοφανές σε μαζικότητα και ένταση μπλόκο της Τούμπας. Σε εκείνο το μπλόκο συλλαμβάνονται 80 άτομα.
Πολλοί τουμπιώτες εξορίζονται, άλλοι συλλαμβάνονται. Εξίσου πολλοί συνεχίζουν παράνομα τον αγώνα στην πόλη, έχοντας κληρονομιά τις αγωνιστικές παραδόσεις και την προετοιμασία της προηγούμενης περιόδου. Με την παράνομη ομάδα της Τούμπας συνδέεται και ο Ακίνδυνος Αλβανός, η «ψυχή» της Στενής Αυτοάμυνας, αλλά και ο Κώστας Μαυρίδης. Η ομάδα αυτή περιφρουρεί με κάθε μέσο το λαϊκό κίνημα και τους κομμουνιστές που πάλεψαν με το αίμα τους. Διενεργεί επιθέσεις σε στέκια παρακρατικών και χαφιέδων στην περιοχή, προστατεύει και φυγαδεύει αγωνιστές. Ανάμεσα στις εμβληματικές μορφές της περιόδου ξαναβρίσκουμε τον πρόσφυγα Μήτσο Σαχίνη αλλά και τη Λέλα Μαυρίδου που με τόλμη υπερασπίζονται με τη δράση τους το λαϊκό κίνημα και το κόμμα, αναλαμβάνουν τη μετάδοση μηνυμάτων με τηλεβόα. Ανάμεσα στους νεκρούς μαχητές μετράμε και τον αδελφό του μπαρμπα Μήτσου Σαχίνη, Αγάπιο που εκτελέστηκε στο Γεντί Κουλέ.
Πολλοί Τουμπιώτες δίνουν παράλληλα και τη μάχη στο βουνό. Ο Νίκος Λαγός (1926-1948) ήταν ένας από αυτούς τους αντάρτες. Μαζί με τα δύο του αδέρφια Δούκα και Κώστα εντάχθηκαν στο ΔΣΕ. Στη δύσκολη αυτή φάση της σύνδεσης των ομάδων του ΔΣΕ ανέλαβε πολλές ριψοκίνδυνες αποστολές. Ο Λαγός σκοτώθηκε τον Απρίλιο του 1948, στις επιχειρήσεις της Στρατονίκης. Το δρόμο της μάχης στο βουνό ακολούθησε και ο Αντωνάκης Καραγιάννης που αναδείχτηκε σε υπολοχαγό του ΔΣΕ.
Τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 που το ΚΚΕ είναι παράνομο και δρα μέσα από την ΕΔΑ ξεχωρίζει η δράση των Λαμπράκηδων στη συνοικία, που συσπείρωσαν εκατοντάδες νέους και πρωτοστάτησαν σε ένα μεγάλο νεολαιίστικο πολιτιστικό κίνημα με θέατρα, συναυλίες, εκδρομές, ζωντανούς πολιτιστικούς φορείς, αλλά και στις κινητοποιήσεις της εποχής.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’50 πρωταγωνιστεί στις επιθέσεις απέναντι στους κομμουνιστές ο γνωστός από τη συνεργασία του με τους Γερμανούς και μετά από την υπόθεση τη δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη, Ξενοφών Γιοσμάς, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην Τούμπα μετά τον 5ετή αποκλεισμό του στο Γεντί Κουλέ, για τις υπηρεσίες που προσέφερε στους κατακτητές και επιχειρεί να δημιουργήσει φωλιά παρακρατικών στη συνοικία.
Στη διάρκεια της χούντας και μετά τα πρώτα χτυπήματα, στην αντιδικτατορική δράση πέρασαν πολλοί αγωνιστές, που αποτέλεσαν τη μαγιά για τη συγκρότηση των οργανώσεων του Κόμματος και της ΚΝΕ στη Μεταπολίτευση. Στην περιοχή έχει δράση ομάδα του ΠΑΜ, με επικεφαλής το Μήτσο Σαχίνη. Τα μέλη της ομάδας αυτής, έγραφαν συνθήματα κατά της δικτατορίας στους τοίχους, σκορπούσαν στους δρόμους χειρόγραφες προκηρύξεις, ενώ κυκλοφόρησαν τη μονόφυλλη εφημεριδούλα «Αντιφασίστας». Η δραστηριότητα της ανακόπηκε γρήγορα, όταν στις 13 Αυγούστου 1967 η Ασφάλεια συνέλαβε τα μέλη της, παραπέμποντάς τα στο έκτακτο στρατοδικείο όπου ο μπαρμπα Μήτσος καταδικάστηκε σε ισόβια και οι υπόλοιποι σε μικρότερες ποινές. Ενδεικτικά αναφέρουμε ορισμένους συντρόφους μας που υπέστησαν διώξεις από τη Χούντα: Ο Μήτσος και ο νεαρός τότε γιος του Αγάπιος Σαχίνης, ο Κωστίκας και ο Γιώργος Παπαβασιλείου, ο Γιάννης Σκουλίδης, ο Φάνης Στεφανίδης, ο Περικλής Αλτσιτσιάδης, Τάσος και Κούλα Καραγκιόζη, Λάκης Μαρίνος, Μηνάς Σφυριδάκης, Αντώνης Χαχούμης, Ζαφείρης Στεφανίδης, Δημήτρης Νικολαϊδης, Θανάσης Τοπαλίδης, Θανάσης Προδρομίδης, Νίκος Γιαβρίδης, Νίκος Παρθένης, Βασίλης Μπάμπας, Ζαφείρης Ελευθερίου, Σταύρος Σαρβάνης.
Μετά την πτώση της Χούντας οι Οργανώσεις του ΚΚΕ και της ΚΝΕ στην Τούμπα πρωτοστάτησαν και ασχολήθηκαν με όλα τα λαϊκά προβλήματα, είχαν μεγάλη συμμετοχή στους αγώνες και στην κατάκτηση θέσεων στο εργατικό λαϊκό κίνημα στη Θεσσαλονίκη. Δεν υπάρχει αγώνας, διεκδίκηση μέχρι και σήμερα που να μην έχει βάλει τη σφραγίδα του το Κόμμα.
Οι ακατάλυτοι δεσμοί με τον λαό, χτίζονται στην πάλη για την ανατροπή του σάπιου εκμεταλλευτικού συστήματος